یکی از خطرناکترین اتفاقاتی که ممکن است هنگام رانندگی در پیچ، جاده خیس یا مسیر لغزنده رخ دهد، منحرف شدن قسمت عقب خودرو است. در این وضعیت ممکن است احساس کنید عقب ماشین به سمت راست یا چپ حرکت میکند و خودرو در حال چرخیدن است. اگر راننده در این لحظه فرمان را اشتباه بچرخاند یا ناگهان ترمز بگیرد، احتمال از دست رفتن کامل کنترل خودرو افزایش پیدا میکند.
این وضعیت در اصطلاح رانندگی بیشفرمانی (Oversteer) نام دارد. برای کنترل آن باید فرمان را متناسب با جهت حرکت عقب خودرو اصلاح کنید و بهمحض بازگشت خودرو به مسیر، فرمان را بهموقع به حالت مستقیم برگردانید.
در این مقاله یاد میگیریم هنگام انحراف عقب خودرو چه واکنشی نشان دهیم، فرمان را به کدام سمت بچرخانیم، چه اشتباهاتی باعث تشدید لغزش میشوند و چگونه از بروز این وضعیت جلوگیری کنیم.
۱. انحراف عقب خودرو چیست و چرا اتفاق میافتد؟
وقتی چرخهای عقب خودرو چسبندگی خود را از دست میدهند، ممکن است قسمت عقب ماشین به سمت راست یا چپ منحرف شود. در این شرایط، خودرو بیش از میزان مورد انتظار میچرخد و ممکن است راننده احساس کند ماشین در حال دور زدن یا چرخیدن به دور خودش است.
به این وضعیت بیشفرمانی گفته میشود. بیشفرمانی معمولاً زمانی اتفاق میافتد که چسبندگی چرخهای عقب کاهش پیدا کند؛ برای مثال هنگام شتابگیری شدید، ترمزگیری ناگهانی، ورود سریع به پیچ یا حرکت روی سطح لغزنده.
عوامل زیر میتوانند احتمال انحراف عقب خودرو را افزایش دهند:
- سرعت بیش از حد در پیچها
- ترمزگیری ناگهانی، بهخصوص در مسیر لغزنده
- شتابگیری شدید در پیچ
- تغییر ناگهانی مسیر و چرخاندن شدید فرمان
- رانندگی روی آسفالت خیس، برف، یخ یا شن
- فرسودگی یا نامناسب بودن لاستیکها
- تنظیم نبودن فشار باد لاستیکها
- بارگذاری نامناسب خودرو و مشکلات سیستم تعلیق
۲. وقتی عقب خودرو منحرف میشود، اولین واکنش چیست؟
در لحظهای که عقب خودرو شروع به لغزش میکند، فرصت زیادی برای تصمیمگیری ندارید. بنابراین باید بدانید چه واکنشی صحیح است و از انجام چه کارهایی خودداری کنید.
۱. خونسردی خود را حفظ کنید
اولین قدم، جلوگیری از واکنشهای ناگهانی است. بسیاری از رانندگان هنگام احساس انحراف خودرو، ناخودآگاه فرمان را بهشدت میچرخانند یا پدال ترمز را فشار میدهند. این واکنشها ممکن است وضعیت را بدتر کنند.
فرمان را محکم اما بدون خشونت در دست بگیرید و بهجای تمرکز روی جهتی که خودرو در حال لغزش به آن است، به مسیری نگاه کنید که میخواهید خودرو در آن حرکت کند.
۲. فرمان را در جهت لغزش عقب خودرو بچرخانید
مهمترین تکنیک کنترل بیشفرمانی، اصلاح فرمان در جهت حرکت قسمت عقب خودرو است. به این تکنیک در رانندگی «فرمان مخالف» یا Countersteering گفته میشود.
برای مثال:
- اگر عقب خودرو به سمت راست منحرف شد، فرمان را به سمت راست بچرخانید.
- اگر عقب خودرو به سمت چپ منحرف شد، فرمان را به سمت چپ بچرخانید.
این حرکت کمک میکند چرخهای جلو در جهت مناسب قرار بگیرند و خودرو فرصت پیدا کند مسیر حرکت خود را اصلاح کند.
نکته مهم: میزان چرخاندن فرمان باید متناسب با شدت و سرعت لغزش باشد. اگر انحراف کم است، اصلاح فرمان نیز باید محدود باشد. چرخاندن بیش از حد فرمان میتواند باعث لغزش در جهت مخالف شود.
۳. بهآرامی پای خود را از روی گاز بردارید
اگر انحراف عقب خودرو در اثر شتابگیری شدید اتفاق افتاده باشد، ادامه گاز دادن میتواند لغزش را تشدید کند. بنابراین فشار پدال گاز را بهصورت کنترلشده کاهش دهید.
از رها کردن بسیار ناگهانی گاز نیز خودداری کنید؛ زیرا تغییر ناگهانی انتقال وزن خودرو ممکن است در بعضی شرایط تعادل آن را بیشتر بر هم بزند.
۴. از ترمز ناگهانی خودداری کنید
هنگامی که عقب خودرو در حال لغزش است، فشردن شدید ترمز میتواند تعادل خودرو را بیشتر مختل کند و احتمال چرخش آن را افزایش دهد.
در مرحله اول اصلاح لغزش، تمرکز باید روی کنترل فرمان و بازیابی چسبندگی باشد. پس از اینکه خودرو دوباره در مسیر قرار گرفت، میتوانید در صورت نیاز با فشار ملایم و کنترلشده سرعت را کاهش دهید.
۳. فرمان را چه زمانی به حالت مستقیم برگردانیم؟
یکی از مهمترین بخشهای کنترل بیشفرمانی، زمانبندی بازگرداندن فرمان است. فقط چرخاندن فرمان در جهت لغزش کافی نیست؛ اگر پس از بازیابی تعادل خودرو، فرمان همچنان در همان جهت باقی بماند، ممکن است قسمت عقب ماشین به سمت مخالف منحرف شود.
برای مثال، تصور کنید عقب خودرو به سمت راست منحرف شده است. شما فرمان را به سمت راست میچرخانید تا خودرو دوباره در مسیر قرار بگیرد. بهمحض اینکه احساس کردید عقب خودرو در حال برگشتن به وضعیت عادی است، باید فرمان را بهتدریج به سمت مرکز برگردانید.
این مرحله را «بازگرداندن فرمان» یا Unwinding the Steering مینامند.
مراحل کنترل فرمان بهصورت خلاصه عبارتاند از:
- جهت حرکت قسمت عقب خودرو را تشخیص دهید.
- فرمان را متناسب با جهت لغزش عقب اصلاح کنید.
- به مسیری که قصد حرکت در آن را دارید نگاه کنید.
- با شروع بازگشت خودرو به مسیر، فرمان را بهموقع به حالت مستقیم برگردانید.
- اگر خودرو به سمت مخالف منحرف شد، اصلاح فرمان را متناسب با لغزش جدید انجام دهید.
در برخی لغزشها ممکن است خودرو چند بار به طرفین نوسان کند. در این شرایط، اصلاحهای کوچک و بهموقع فرمان اهمیت زیادی دارند. از حرکات شدید و دیرهنگام خودداری کنید.
۴. با یک مثال ساده، کنترل انحراف عقب خودرو را یاد بگیریم
فرض کنید در یک پیچ جاده خیس در حال حرکت هستید و ناگهان عقب خودرو به سمت راست منحرف میشود.
در این وضعیت:
- بهجای ترمز ناگهانی، آرامش خود را حفظ کنید.
- فرمان را به سمت راست بچرخانید تا چرخهای جلو با جهت لغزش هماهنگ شوند.
- فشار گاز را بهآرامی کاهش دهید.
- هنگامی که عقب خودرو به مسیر طبیعی بازمیگردد، فرمان را بهموقع به سمت مرکز برگردانید.
- پس از بازیابی کنترل، از حرکات ناگهانی خودداری کنید و در صورت نیاز بهتدریج سرعت را کاهش دهید.
اگر فرمان را بیش از اندازه به سمت راست بچرخانید و دیر آن را برگردانید، ممکن است خودرو به سمت چپ منحرف شود. این اتفاق میتواند باعث ایجاد لغزش متوالی یا اصطلاحاً حرکت دمماهی شود.
۵. تفاوت انحراف عقب خودرو با سر خوردن قسمت جلو چیست؟
یکی از نکات مهم در کنترل خودرو این است که سر خوردن قسمت عقب و جلو را با یکدیگر اشتباه نگیرید. این دو وضعیت رفتار متفاوتی دارند و واکنش راننده نیز باید متناسب با نوع لغزش باشد.
بیشفرمانی؛ انحراف قسمت عقب خودرو
در بیشفرمانی، چرخهای عقب چسبندگی خود را از دست میدهند و قسمت عقب خودرو به طرفین حرکت میکند. در این وضعیت، خودرو بیشتر از میزان مورد انتظار میچرخد و ممکن است به سمت چرخش کامل برود.
کمفرمانی؛ سر خوردن قسمت جلو خودرو
در کمفرمانی (Understeer)، چرخهای جلو چسبندگی کافی ندارند و خودرو با وجود چرخاندن فرمان، تمایل دارد مستقیم حرکت کند. به عبارت دیگر، ماشین به اندازهای که راننده فرمان داده، نمیپیچد.
| ویژگی | بیشفرمانی | کمفرمانی |
|---|---|---|
| بخش لغزنده | چرخهای عقب | چرخهای جلو |
| رفتار خودرو | عقب خودرو به طرفین منحرف میشود | خودرو مستقیمتر از مسیر فرمان حرکت میکند |
| اصلاح اولیه | فرمان در جهت لغزش عقب | کاهش فشار گاز و پرهیز از چرخاندن بیشتر فرمان |
| اشتباه رایج | ترمز ناگهانی و اصلاح بیش از حد فرمان | چرخاندن بیشتر و بیشتر فرمان |
در هر دو وضعیت، هدف اصلی بازگرداندن چسبندگی لاستیکهاست. واکنش درست به نوع لغزش، سطح جاده و رفتار خودرو بستگی دارد.
۶. آیا نوع دیفرانسیل خودرو در انحراف عقب تأثیر دارد؟
بله. نوع سیستم انتقال قدرت میتواند در شرایط ایجاد بیشفرمانی و نحوه رفتار خودرو نقش داشته باشد؛ هرچند هیچ نوع دیفرانسیلی بهتنهایی مانع لغزش نمیشود.
خودروهای دیفرانسیل عقب
در خودروهای دیفرانسیل عقب، نیروی موتور به چرخهای عقب منتقل میشود. اگر راننده در پیچ بیش از حد گاز بدهد، ممکن است چرخهای عقب دچار هرزگردی شوند و قسمت عقب خودرو به طرفین منحرف شود.
به همین دلیل، شتابگیری ناگهانی در پیچهای لغزنده برای این خودروها میتواند خطرناک باشد.
خودروهای دیفرانسیل جلو
در خودروهای دیفرانسیل جلو، نیروی موتور به چرخهای جلو منتقل میشود. این خودروها در بسیاری از شرایط بیشتر مستعد کمفرمانی هستند؛ اما در شرایط خاص، مانند ترمزگیری شدید در پیچ، تغییر ناگهانی وزن خودرو یا کاهش چسبندگی چرخهای عقب، ممکن است دچار بیشفرمانی نیز شوند.
خودروهای دو دیفرانسیل
در خودروهای چهارچرخ محرک، نیرو به هر دو محور منتقل میشود؛ اما نحوه توزیع نیرو به طراحی سیستم انتقال قدرت بستگی دارد. این خودروها نیز در صورت سرعت نامناسب، ترمزگیری ناگهانی یا از دست رفتن چسبندگی ممکن است منحرف شوند.
بنابراین، تکنیک اصلاح فرمان در جهت لغزش عقب، به نوع دیفرانسیل محدود نیست و باید متناسب با حرکت واقعی خودرو انجام شود.
۷. سیستم ESP چگونه به کنترل انحراف عقب خودرو کمک میکند؟
سیستم کنترل پایداری الکترونیکی یا ESP که با نام ESC نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین فناوریهای ایمنی خودروهای امروزی است.
این سیستم با استفاده از حسگرهای مختلف، جهت حرکت خودرو، زاویه فرمان و رفتار چرخها را بررسی میکند. اگر تشخیص دهد خودرو از مسیر موردنظر راننده منحرف شده است، میتواند با اعمال ترمز روی یک یا چند چرخ و در برخی شرایط کاهش نیروی موتور، به بازگرداندن پایداری کمک کند.
برای مثال، اگر قسمت عقب خودرو در پیچ شروع به انحراف کند، سیستم کنترل پایداری میتواند با ترمزگیری انتخابی روی چرخهای مشخص، گشتاور چرخشی خودرو را اصلاح کند.
البته ESP نمیتواند قوانین فیزیک را تغییر دهد. اگر سرعت خودرو بسیار زیاد باشد یا لاستیکها چسبندگی کافی نداشته باشند، این سیستم نیز ممکن است نتواند از خروج خودرو از مسیر جلوگیری کند.
نکته مهم: هنگام رانندگی عادی، سیستم ESP را روشن نگه دارید. خاموش کردن آن برای رانندگی در خیابان و جاده توصیه نمیشود. در صورت وجود حالتهای مخصوص برف یا آفرود، مطابق دفترچه خودرو عمل کنید.
۸. هنگام انحراف عقب خودرو چه اشتباهاتی را نباید انجام دهیم؟
بعضی واکنشهای راننده میتوانند یک لغزش کوچک را به حادثهای جدی تبدیل کنند. هنگام منحرف شدن عقب خودرو از این اشتباهات خودداری کنید:
- ترمزگیری شدید: میتواند تعادل خودرو را بیشتر بر هم بزند و چسبندگی چرخها را کاهش دهد.
- چرخاندن بیش از حد فرمان: ممکن است خودرو پس از بازیابی چسبندگی به سمت مخالف منحرف شود.
- گاز دادن ناگهانی: بهخصوص در خودروهای دیفرانسیل عقب میتواند هرزگردی چرخهای عقب را تشدید کند.
- رها کردن ناگهانی گاز: در بعضی شرایط ممکن است انتقال وزن ناگهانی به جلو باعث تشدید ناپایداری شود.
- نگاه کردن به مانع: تمرکز روی مانع یا لبه جاده میتواند باعث هدایت ناخودآگاه فرمان به همان سمت شود. به مسیر امن نگاه کنید.
- اصلاح دیرهنگام فرمان: هرچه واکنش راننده دیرتر باشد، ممکن است به اصلاح شدیدتری نیاز پیدا کند.
- خاموش کردن سیستم کنترل پایداری: غیرفعال کردن ESP در رانندگی معمولی میتواند احتمال از دست رفتن کنترل را افزایش دهد.
۹. چگونه از انحراف عقب خودرو در پیچها جلوگیری کنیم؟
بهترین راه مقابله با بیشفرمانی، جلوگیری از ایجاد آن است. با رعایت چند نکته میتوان احتمال لغزش عقب خودرو را کاهش داد.
۱. قبل از ورود به پیچ سرعت را کاهش دهید
ترمزگیری شدید در میانه پیچ میتواند تعادل خودرو را مختل کند. بهتر است پیش از ورود به پیچ، سرعت را متناسب با شعاع پیچ، وضعیت جاده و شرایط آبوهوا کاهش دهید.
۲. از تغییر ناگهانی فرمان خودداری کنید
چرخاندن سریع و شدید فرمان در جاده لغزنده میتواند باعث از دست رفتن چسبندگی لاستیکها شود. مسیر پیچ را با حرکات نرم و پیوسته طی کنید.
۳. گاز را بهآرامی کنترل کنید
در پیچها از شتابگیری ناگهانی و تغییر شدید فشار پدال گاز خودداری کنید. نیروی موتور باید به شکلی منتقل شود که چسبندگی چرخها حفظ شود.
۴. فشار باد و سلامت لاستیکها را بررسی کنید
لاستیکهای فرسوده، آسیبدیده یا دارای فشار باد نامناسب میتوانند توانایی خودرو برای حفظ چسبندگی را کاهش دهند. فشار باد را طبق مقدار توصیهشده سازنده تنظیم کنید و وضعیت آج و دیواره لاستیکها را بهطور منظم بررسی کنید.
۵. به وضعیت سیستم تعلیق توجه کنید
کمکفنرها، بوشها و سایر قطعات سیستم تعلیق در پایداری خودرو نقش دارند. خرابی این قطعات ممکن است رفتار خودرو را در پیچها و مسیرهای ناهموار تغییر دهد.
۶. در جاده خیس با سرعت کمتری حرکت کنید
آب روی سطح جاده، بهخصوص در ابتدای بارندگی، میتواند چسبندگی لاستیکها را کاهش دهد. در چنین شرایطی فاصله ایمن را افزایش دهید و از حرکات ناگهانی فرمان، ترمز و گاز خودداری کنید.
۱۰. آیا میتوان کنترل بیشفرمانی را تمرین کرد؟
بله، اما تمرین کنترل لغزش باید در محیط کنترلشده و تحت نظارت مربی آموزشدیده انجام شود. تلاش برای تمرین این تکنیک در خیابان، بزرگراه، پارکینگ عمومی یا جاده خیس میتواند خطرناک باشد.
در دورههای آموزش پیشرفته رانندگی، معمولاً از سطوح مخصوص تمرین لغزش یا Skid Pad استفاده میشود تا راننده با رفتار خودرو در شرایط از دست رفتن چسبندگی آشنا شود.
در چنین محیطی میتوان موارد زیر را تمرین کرد:
- تشخیص تفاوت بیشفرمانی و کمفرمانی
- اصلاح فرمان در جهت لغزش عقب
- بازگرداندن بهموقع فرمان به حالت مستقیم
- جلوگیری از اصلاح بیش از حد فرمان
- شناخت عملکرد سیستم کنترل پایداری
۱۱. پرسشهای متداول درباره انحراف عقب خودرو
اگر عقب ماشین به سمت راست منحرف شد، فرمان را به کدام سمت بچرخانیم؟
فرمان را به سمت راست، یعنی در جهت حرکت قسمت عقب خودرو، اصلاح کنید. این حرکت باید متناسب با شدت لغزش باشد و بهمحض بازگشت خودرو به مسیر، فرمان را بهموقع به حالت مستقیم برگردانید.
هنگام سر خوردن عقب خودرو باید ترمز بگیریم؟
در مرحله اولیه کنترل بیشفرمانی، از ترمز ناگهانی خودداری کنید. ابتدا با اصلاح فرمان و کاهش کنترلشده گاز، تلاش کنید چسبندگی خودرو بازیابی شود. پس از تثبیت مسیر، در صورت نیاز میتوانید بهآرامی ترمز بگیرید.
آیا بیشفرمانی فقط در خودروهای دیفرانسیل عقب اتفاق میافتد؟
خیر. هر خودرویی ممکن است در شرایطی مانند ترمزگیری شدید، ورود سریع به پیچ یا رانندگی روی سطح لغزنده دچار انحراف عقب شود. نوع دیفرانسیل تنها یکی از عوامل تأثیرگذار بر رفتار خودرو است.
آیا ESP از انحراف عقب خودرو جلوگیری میکند؟
سیستم ESP میتواند با کنترل ترمز چرخها و در برخی شرایط کاهش نیروی موتور به حفظ پایداری کمک کند؛ اما نمیتواند در تمام شرایط مانع لغزش شود. سرعت نامناسب و چسبندگی بسیار پایین ممکن است از توانایی سیستم فراتر برود.
چرا بعد از اصلاح فرمان، عقب خودرو به سمت مخالف منحرف میشود؟
این اتفاق معمولاً زمانی رخ میدهد که راننده فرمان را بیش از اندازه چرخانده یا پس از بازیابی چسبندگی، آن را بهموقع به حالت مستقیم برنگردانده باشد. به همین دلیل، زمانبندی اصلاح و بازگرداندن فرمان بهاندازه خود حرکت فرمان اهمیت دارد.
آیا در خودروهای اتوماتیک هم باید همین روش را اجرا کرد؟
بله. اصل اصلاح فرمان متناسب با جهت لغزش عقب در خودروهای دندهای و اتوماتیک یکسان است. در هر دو نوع خودرو باید از ترمز و تغییر ناگهانی وضعیت گیربکس خودداری کنید و کنترل فرمان را در اولویت قرار دهید.
جمعبندی: هنگام انحراف عقب خودرو، فرمان را بهموقع اصلاح کنید
انحراف عقب خودرو یا بیشفرمانی یکی از شرایط خطرناک رانندگی است که معمولاً به دلیل کاهش چسبندگی چرخهای عقب اتفاق میافتد. در این وضعیت، باید جهت حرکت قسمت عقب را تشخیص دهید، فرمان را متناسب با جهت لغزش اصلاح کنید و از ترمزگیری ناگهانی و حرکات شدید خودداری کنید.
بهمحض اینکه خودرو دوباره به مسیر طبیعی بازگشت، فرمان را بهموقع به حالت مستقیم برگردانید تا از لغزش در جهت مخالف جلوگیری شود.
در کنار یادگیری این تکنیک، بررسی سلامت لاستیکها، سیستم تعلیق و فعال بودن سیستم کنترل پایداری اهمیت زیادی دارد. فراموش نکنید که بهترین راه کنترل لغزش، رانندگی با سرعت مناسب و جلوگیری از ایجاد شرایط ناپایدار است.
قطعات مرتبط با ایمنی و پایداری خودرو از فرمونی
سلامت لاستیکها، کمکفنرها و قطعات سیستم تعلیق در کنترل خودرو هنگام عبور از پیچها و مسیرهای لغزنده اهمیت زیادی دارد. در فرمونی میتوانید قطعات مرتبط با ایمنی و نگهداری خودرو مانند لاستیک، کمکفنر، قطعات جلوبندی و سیستم تعلیق را متناسب با مدل خودرو بررسی کنید.
اگر خودرو در پیچها بیش از حد ناپایدار است، عقب آن بدون دلیل منحرف میشود یا لاستیکها سایش غیرعادی دارند، بهتر است پیش از ادامه رانندگی پایداری خودرو و وضعیت فنی آن را بررسی کنید.












